Երբ քաղ իրավական պայմանագրի կողմը իրականում սկսում է նմանվել աշխատողի, թաքնված ռիսկեր հայկական բիզնեսի համար
Հայաստանում շատ ընկերություններ ունեն աշխատակիցներ, հաստիքացուցակ, աշխատանքային պայմանագրեր, գրանցումներ, աշխատավարձի հաշվարկներ։ Բայց գրեթե նույնքան հաճախ ընկերություններն ունեն նաև մեկ այլ խումբ մարդկանց՝ կապալառուներ, ծառայություն մատուցողներ կամ քաղաքացիաիրավական պայմանագրի կողմեր։ Առաջին հայացքից սա լրիվ նորմալ և օրինական գործիք է։ Բիզնեսին պետք է կոնկրետ արդյունք, օրինակ՝ դիզայն, ծրագրավորում, շինարարական աշխատանք, մարքեթինգային ծառայություն, իրավաբանական աջակցություն կամ այլ մասնագիտական ծառայություն։ Կողմերը ստորագրում են քաղաքացիաիրավական պայմանագիր, կապալառուն մատուցում է ծառայությունը կամ կատարում աշխատանքը, ընկերությունը վճարում է։ Խնդիրը սկսվում է ոչ թե այն պահին, երբ ընկերությունը քաղաքացիաիրավական պայմանագիր է կնքում, այլ այն պահին, երբ այդ պայմանագրի իրական բովանդակությունը սկսում է նմանվել աշխատանքային հարաբերության։
Մի իրական իրավիճակ պատկերացնենք։ Ընկերության տնօրենը վստահ ասում է․ «Մենք մեծ աշխատակազմ չունենք։ Մեր հիմնական գործառույթների մի մասը տալիս ենք կապալառուներին։ Դա մեզ համար ավելի ճկուն է»։ Սկզբում ամեն ինչ տրամաբանական է հնչում։ Բայց երբ սկսում ենք ուսումնասիրել մանրամասները, պատկերը փոխվում է։ Պարզվում է, որ այդ կապալառուներից մի քանիսը ամիսներ շարունակ նույն ընկերության համար են աշխատում։ Նրանք ամեն ամիս ստանում են գրեթե նույն գումարը։ Նրանց աշխատանքային օրը սկսվում և ավարտվում է գրեթե նույն ժամերին։ Նրանց առաջադրանքները տալիս է ընկերության մենեջերը։ Նրանք մասնակցում են ներքին հանդիպումներին, օգտագործում են ընկերության էլեկտրոնային փոստը, երբեմն նաև ընկերության սարքավորումները։ Իսկ եթե այդ մարդը մի քանի օր հասանելի չէ, ընկերության ներսում դա ընկալվում է գրեթե այնպես, ինչպես աշխատողի բացակայություն։ Թղթի վրա այդ անձը կարող է լինել քաղաքացիաիրավական պայմանագրի կողմ։ Բայց իրական կյանքում նա կարող է արդեն շատ մոտ լինել աշխատողի կարգավիճակին։ Այստեղ է առաջանում հիմնական ռիսկը։
Բիզնեսը երբեմն կարծում է, որ եթե պայմանագրի վերնագիրը «ծառայությունների մատուցման պայմանագիր» է կամ «կապալի պայմանագիր», ուրեմն հարցը փակված է։ Բայց վերահսկող մարմինների և փորձառու խորհրդատուների համար կարևոր է ոչ միայն պայմանագրի անունը, այլև իրական հարաբերությունների բովանդակությունը։ Այսինքն՝ ինչ է կատարվում փաստացի։ Մարդը ինքնուրո՞ւյն է կազմակերպում իր աշխատանքը, թե՞ ենթարկվում է ընկերության ներքին կարգապահությանը։ Նա վճարվում է արդյունքի՞ համար, թե՞ ամսական ֆիքսված ներկայության համար։ Նա ունի՞ սեփական գործիքներ, ռիսկեր և կազմակերպվածություն, թե՞ ամբողջությամբ ինտեգրված է ընկերության ներքին թիմում։
Քաղաքացիաիրավական պայմանագիրը նախատեսված է այն դեպքերի համար, երբ կողմը պարտավորվում է կատարել որոշակի աշխատանք կամ մատուցել որոշակի ծառայություն։ Այս հարաբերության տրամաբանությունը արդյունքն է։ Օրինակ՝ պատրաստել հաշվետվություն, մշակել կայքի դիզայն, կատարել տեխնիկական սպասարկում, պատրաստել իրավական եզրակացություն, իրականացնել կոնկրետ նախագիծ։ Իսկ աշխատանքային հարաբերության հիմքում սովորաբար կա գործընթաց, ենթակայություն, աշխատանքային ռեժիմ, պաշտոնային պարտականություններ և աշխատողի ինտեգրում գործատուի կազմակերպական համակարգում։ Հայկական բիզնեսում այս տարբերությունը միշտ չէ, որ ճիշտ է ընկալվում։ Շատ դեպքերում քաղաքացիաիրավական պայմանագիրը օգտագործվում է ոչ թե իրական անկախ ծառայություն ստանալու համար, այլ աշխատողի գրանցումից, արձակուրդայինների հաշվարկից, վերջնահաշվարկից, կադրային փաստաթղթերից կամ այլ պարտավորություններից խուսափելու համար։ Հենց այստեղ էլ քաղաքացիաիրավական պայմանագիրը կարող է դառնալ ոչ թե պաշտպանություն, այլ ռիսկի աղբյուր։ Երբ ընկերությունը երկար ժամանակ նույն անձից նույն տեսակի ծառայություն է ստանում, անհրաժեշտ է ուշադիր լինել մի քանի նշանների նկատմամբ։
Առաջինը՝ պարբերականությունը։ Եթե ծառայությունը մատուցվում է մեկ կամ երկու անգամ, ռիսկը սովորաբար փոքր է։ Բայց եթե նույն անձը ամիսներ շարունակ կատարում է նույն գործառույթը, արդեն պետք է հարց տալ՝ սա ծառայությո՞ւն է, թե՞ իրականում մշտական աշխատանք։
Երկրորդը՝ վերահսկողության մակարդակն է։ Եթե կապալառուն ինքն է որոշում՝ երբ, որտեղ և ինչպես կատարել աշխատանքը, դա ավելի մոտ է քաղաքացիաիրավական հարաբերությանը։ Բայց եթե ընկերությունը նրան ասում է՝ երբ միանալ հանդիպմանը, որ ժամին սկսել, որ ժամին ավարտել, ումից ստանալ առաջադրանք, ինչ ձևաչափով հաշվետվություն տալ ամեն օր, ապա հարաբերությունն արդեն սկսում է նմանվել աշխատանքայինին։
Երրորդը՝ վճարման տրամաբանությունն է։ Եթե վճարումը կատարվում է կոնկրետ արդյունքի, նախագծի կամ ծառայության փուլի համար, դա ավելի բնական է քաղաքացիաիրավական պայմանագրի համար։ Բայց եթե վճարումը ամեն ամիս նույնն է՝ անկախ արդյունքից, և ավելի շատ հիշեցնում է աշխատավարձ, ապա պետք է զգուշանալ։
Չորրորդը՝ ներքին թիմին ինտեգրված լինելու աստիճանն է։ Եթե քաղաքացիաիրավական պայմանագրի կողմը ունի ընկերության ներքին էլեկտրոնային հասցե, մասնակցում է թիմային ժողովներին, ղեկավարվում է բաժնի ղեկավարի կողմից և փաստացի փոխարինում է հաստիքային աշխատողի, ապա պայմանագրի ձևը կարող է չհամապատասխանել հարաբերության իրական բնույթին։
Հինգերորդը՝ փաստաթղթավորումն է։ Շատ ընկերություններ ունեն պայմանագիր, բայց չունեն կատարված աշխատանքների հստակ ակտեր, առաջադրանքների նկարագրություն, արդյունքի ընդունման փաստաթղթեր կամ ծառայության իրական բովանդակությունը հաստատող նյութեր։ Արդյունքում, ստուգման կամ հարցման ժամանակ ընկերությունը դժվարանում է ապացուցել, որ գործարքը եղել է իրական ծառայություն, այլ ոչ թե աշխատողի չգրանցված աշխատանք։
Այստեղ շատ կարևոր է նաև հարկային կողմը։ Քաղաքացիաիրավական պայմանագրերով վճարումները կարող են ունենալ եկամտային հարկի և հաշվետվական պարտավորությունների հետևանքներ։ Բայց եթե հարաբերությունը փաստացի վերաորակվի որպես աշխատանքային, ընկերության համար կարող են առաջանալ լրացուցիչ հարկային, աշխատանքային և վարչարարական ռիսկեր։ Այսինքն՝ խնդիրը միայն այն չէ, թե որքան հարկ է պահվել։ Խնդիրը նաև այն է, թե արդյոք ընկերությունը ճիշտ է բնութագրել հարաբերությունը և ճիշտ է վարել փաստաթղթավորումը։
Այստեղ կարող են օգտակար լինել փորձառու խորհրդատուները և հաշվապահական ընկերություններ Հայաստանում, որոնք ոչ միայն գրանցում են հաշվապահական գործառնությունը, այլև օգնում են գնահատել գործարքի էությունը։ Լավ հաշվապահական գործընկերը պարզապես չի հարցնում՝ «ինչ գումար է վճարվել»։ Նա պետք է հարցնի նաև՝ ում է վճարվել, ինչի համար է վճարվել, ինչ պայմանագրով է վճարվել, ինչ փաստաթղթերով է հաստատվում արդյունքը, արդյոք այդ անձը չի կատարում ընկերության ներսում մշտական գործառույթ։
Լավ լուծումը քաղաքացիաիրավական պայմանագրերից հրաժարվելը չէ։ Դրանք պետք են բիզնեսին։ Շատ դեպքերում դրանք լիովին ճիշտ և անհրաժեշտ գործիք են։ Խնդիրն այն է, որ դրանք պետք է օգտագործվեն ճիշտ տեղում և ճիշտ ձևով։ Եթե ընկերությանը պետք է կոնկրետ նախագիծ, կոնկրետ արդյունք կամ արտաքին մասնագիտական ծառայություն, քաղաքացիաիրավական պայմանագիրը կարող է լինել շատ հարմար տարբերակ։ Բայց եթե ընկերությանը իրականում պետք է մարդ, որը ամեն օր կատարում է նույն գործառույթը, ենթարկվում է ղեկավարին և աշխատում է ինչպես թիմի անդամ, ապա ավելի անվտանգ է մտածել աշխատանքային հարաբերության ճիշտ ձևակերպման մասին։
Ընկերությունները պետք է պարբերաբար վերանայեն իրենց կապալառուների և ծառայություն մատուցողների ցանկը։ Պետք է առանձնացնել այն անձանց, որոնց հետ հարաբերությունը մեկանգամյա կամ նախագծային է, և այն անձանց, որոնք փաստացի դարձել են ընկերության մշտական գործառույթի մաս։ Երկրորդ խմբի դեպքում պետք է շատ ուշադիր լինել պայմանագրերի, ակտերի, վճարման մեխանիզմի և փաստացի աշխատանքի կազմակերպման նկատմամբ։ Ի վերջո, հարկային և աշխատանքային ռիսկերը հաճախ չեն սկսվում մեծ սխալից։ Դրանք սկսվում են փոքր արտահայտությունից․ «Սա ուղղակի քաղաքացիաիրավական պայմանագիր է»։ Բայց եթե այդ պայմանագրի հետևում իրականում կա մշտական աշխատանք, ենթակայություն և ֆիքսված ամսական վճարում, ապա բիզնեսը կարող է ուշ հասկանալ, որ խնդիրը ոչ թե պայմանագրի վերնագրի մեջ էր, այլ հարաբերության իրական բովանդակության։ Այդ պատճառով յուրաքանչյուր ընկերություն, որը պարբերաբար վճարում է կապալառուների կամ քաղաքացիաիրավական պայմանագրի կողմերի, պետք է գոնե տարին մեկ անգամ կատարի պարզ ստուգում․ արդյոք մեր փաստաթղթերը համապատասխանում են իրականությանը, արդյոք մեր վճարումները ճիշտ են հարկվում, և արդյոք մենք չենք ստեղծել թաքնված աշխատանքային հարաբերության ռիսկ։
Բիզնեսի համար ամենաանվտանգ մոտեցումը պարզ է, պայմանագիրը պետք է արտացոլի իրականությունը, իսկ իրականությունը պետք է կազմակերպված լինի այնպես, որ վաղը ստուգման դեպքում ընկերությունը կարողանա հանգիստ բացատրել՝ ով ինչ ծառայություն է մատուցել, ինչ արդյունք է ստեղծել և ինչի համար է ստացել վճարումը։
