7 ծախս, որոնք բիզնեսը չի ներառում ինքնարժեքի հաշվարկում
7 ծախս, որոնք բիզնեսը չի ներառում ինքնարժեքի հաշվարկում
Շատ ընկերություններ վստահ են, որ գիտեն իրենց ապրանքի կամ ծառայության ինքնարժեքը։ Նրանք հաշվում են հումքը, աշխատակիցների աշխատավարձը, առաքման ծախսը և ստացված գումարի վրա ավելացնում շահույթի ցանկալի տոկոսը։ Սակայն ամսվա վերջում պարզվում է, որ վաճառքը կա, աշխատանքը շատ է, իսկ իրական շահույթը սպասվածից զգալիորեն փոքր է։ Պատճառներից մեկը ինքնարժեքի թերի հաշվարկն է։ Բիզնեսը փաստացի վճարում է բազմաթիվ ծախսեր, սակայն դրանք չի կապում կոնկրետ ապրանքի, ծառայության կամ պատվերի հետ։ Այդ ծախսերը մնում են հաշվապահական հաշվառման ընդհանուր հոդվածներում և չեն մասնակցում գնագոյացմանը։ Արդյունքում ընկերությունը կարող է վաճառել մեծ ծավալով, բայց յուրաքանչյուր վաճառքից ստանալ շատ փոքր շահույթ կամ նույնիսկ կրել վնաս։ Ստորև ներկայացված են յոթ ծախսեր, որոնք բիզնեսները հաճախ անտեսում են ինքնարժեքը հաշվարկելիս։
1. Ղեկավարների և վարչական աշխատակիցների ժամանակը
Ապրանքի արտադրությանը կամ ծառայության մատուցմանն անմիջականորեն մասնակցող աշխատակիցների աշխատավարձը սովորաբար ներառվում է ինքնարժեքում։ Սակայն ղեկավարի, վաճառքի մենեջերի, ադմինիստրատորի, հաշվապահի կամ գրասենյակի այլ աշխատակիցների ժամանակը հաճախ համարվում է պարզապես «ընդհանուր ծախս»։
Օրինակ՝ հաճախորդի պատվերի կատարման համար տնօրենը մասնակցում է բանակցություններին, վաճառքի պատասխանատուն կազմում է առաջարկ, ադմինիստրատորը հավաքում է փաստաթղթերը, իսկ հաշվապահը պատրաստում է հաշիվը և հետևում վճարմանը։ Այս բոլոր գործողությունները ժամանակ և գումար են պահանջում։ Եթե այդ աշխատակիցների ծախսերը չեն բաշխվում պատվերների կամ ծառայությունների միջև, ընկերությունը թերագնահատում է իրական ինքնարժեքը։ Բաշխման համար կարելի է կիրառել պարզ մոտեցում․ ամսվա վարչական աշխատավարձերի ընդհանուր գումարը բաժանել աշխատանքային ժամերի, պատվերների կամ հասույթի միջև՝ կախված բիզնեսի առանձնահատկություններից։
2. Վաճառքից առաջ կատարված աշխատանքը
Բազմաթիվ ընկերություններ ինքնարժեքը սկսում են հաշվարկել միայն այն պահից, երբ հաճախորդը հաստատում է պատվերը։ Բայց մինչև պայմանագրի կնքումը բիզնեսն արդեն կարող է ծախսած լինել զգալի ռեսուրսներ։ Դրանք կարող են լինել՝ հանդիպումներ, խորհրդատվություններ, նախնական հաշվարկներ, անվճար նմուշներ, կոմերցիոն առաջարկների պատրաստում, գնային քննարկումներ և պայմանագրի համաձայնեցում։ Բացի այդ, ոչ բոլոր բանակցություններն են ավարտվում վաճառքով։ Հինգ հնարավոր հաճախորդից գուցե միայն մեկը պատվեր կատարի։ Սակայն մնացած չորսի վրա ծախսված ժամանակը նույնպես պետք է ֆինանսավորվի հաջողված վաճառքներից ստացված եկամտով։ Հետևաբար վաճառքի բաժնի և նախնական աշխատանքների ծախսը պետք է հաշվի առնել կամ յուրաքանչյուր հաջողված գործարքի ինքնարժեքում, կամ առնվազն շահութաբերության հաշվարկում։
3. Սխալների, վերամշակման և վերադարձների արժեքը
Երբ ապրանքը սխալ է արտադրվում, պատվերը պետք է վերամշակվի կամ ծառայությունը կրկին մատուցվի, բիզնեսը լրացուցիչ ծախսեր է կրում։ Սակայն այդ գումարները հաճախ չեն ներառվում ինքնարժեքում։ Օրինակ՝ արտադրողը կարող է նորից օգտագործել հումք, վճարել աշխատակցին լրացուցիչ աշխատանքի համար և կրկին կազմակերպել առաքումը։ Ծառայություններ մատուցող ընկերությունը կարող է սխալ հաշվարկի պատճառով մի քանի ժամ հատկացնել փաստաթուղթը վերանայելու կամ հաճախորդի հարցը լուծելու համար։ Նույնիսկ եթե սխալը տեղի է ունեցել անցյալ ամիս, դրա ուղղման ծախսը կարող է առաջանալ ընթացիկ ամսում։ Եթե ընկերությունը չի գրանցում նման դեպքերը, ապա իրականում չգիտի, թե որքան թանկ է իրեն արժենում մեկ պատվերի սպասարկումը։ Ցանկալի է առանձին հաշվառել վերադարձները, անվճար վերամշակումները, երաշխիքային սպասարկումը և սխալների ուղղման վրա ծախսված աշխատաժամանակը։
4. Սարքավորումների մաշվածությունը և սպասարկումը
Շատ բիզնեսներ ինքնարժեքում հաշվի են առնում միայն այն ծախսերը, որոնց համար տվյալ պահին գումար են վճարել։ Եթե սարքավորումը գնվել է երկու տարի առաջ, թվում է, թե այն այսօր արդեն «անվճար» է աշխատում։ Իրականում յուրաքանչյուր սարքավորում ունի սահմանափակ օգտագործման ժամկետ։ Այն աստիճանաբար մաշվում է, պահանջում է վերանորոգում, տեխնիկական սպասարկում, պահեստամասեր կամ ծրագրային թարմացումներ։ Մի քանի տարի անց այն պետք է փոխարինել։ Եթե ընկերությունը սարքավորման արժեքը չի բաշխում դրա օգտագործման ամբողջ ժամանակահատվածի վրա, ապա ապրանքի կամ ծառայության գինը չի ապահովի նոր սարքավորում ձեռք բերելու համար անհրաժեշտ միջոցները։
Ինքնարժեքի մեջ պետք է ներառել ոչ միայն հաշվապահական մաշվածությունը, այլ նաև սարքավորումների սպասարկման և ապագա փոխարինման տնտեսական արժեքը։
5. Փոքր, բայց պարբերաբար կրկնվող ծախսերը
Կան ծախսեր, որոնցից յուրաքանչյուրը առանձին վերցրած մեծ չէ, սակայն միասին դրանք կարող են զգալի գումար կազմել։ Օրինակ՝ բանկային միջնորդավճարները, առաքման փաթեթները, գրենական պիտույքները, տպագրությունը, հեռախոսակապը, ծրագրերի ամսական վճարները, օնլայն հարթակների բաժանորդագրությունները և տաքսու ծախսերը։
Քանի որ այս վճարումները տարբեր օրերի են կատարվում և հաճախ վերաբերում են տարբեր բաժինների, ընկերությունը դրանք չի կապում վաճառված ապրանքների կամ մատուցված ծառայությունների հետ։ Սակայն եթե ամսվա ընթացքում նման փոքր ծախսերի ընդհանուր գումարը կազմում է, օրինակ, հասույթի 4-5 տոկոսը, ապա դրանք անտեսելը կարող է ամբողջությամբ փոխել շահութաբերության պատկերը։ Այստեղ կարևոր դեր ունեն հաշվապահական ծառայություններ մատուցող կզմակերպությունները Հայաստանում, քանի որ մանրամասն և վերլուծական հաշվառումը թույլ է տալիս տեսնել ոչ միայն մեծ վճարումները, այլ նաև պարբերաբար կուտակվող փոքր ծախսերը։
6. Չօգտագործված հզորությունները և պարապուրդը
Ընկերությունը կարող է ունենալ հինգ աշխատակից, արտադրական տարածք և սարքավորումներ, բայց ամսվա ընթացքում օգտագործել իր հնարավորությունների միայն 60 տոկոսը։ Մնացած 40 տոկոսի համար այն շարունակում է վճարել աշխատավարձ, վարձակալություն, կոմունալ վճարներ և այլ ծախսեր։ Եթե ինքնարժեքը հաշվարկվում է միայն փաստացի կատարված պատվերների անմիջական ծախսերով, պարապուրդի արժեքը դուրս է մնում հաշվարկից։ Օրինակ՝ արտադրամասը կարող է ամսական արտադրել 1,000 միավոր, բայց փաստացի արտադրել 500։ Եթե վարձակալության և կառավարման ծախսերը բաշխվում են տեսական 1,000 միավորի վրա, ինքնարժեքը սխալմամբ ավելի ցածր կլինի։ Իրականում այդ ծախսերը պետք է ֆինանսավորվեն վաճառված 500 միավորից։ Հետևաբար անհրաժեշտ է տարբերակել նորմալ արտադրական հզորությունը, փաստացի օգտագործումը և պարապուրդի ծախսը։
7. Հաճախորդին սպասարկելու հետվաճառքային ծախսերը
Վաճառքից հետո աշխատանքը միշտ չէ, որ ավարտվում է։ Հաճախորդները կարող են զանգահարել հարցերով, պահանջել լրացուցիչ փաստաթղթեր, փոփոխություններ, ուսուցում, տեխնիկական աջակցություն կամ վճարման ժամկետի երկարաձգում։ Որոշ հաճախորդներ նույն գումարի դիմաց շատ ավելի մեծ սպասարկում են պահանջում, քան մյուսները։ Սակայն ընկերությունը կարող է բոլորի համար կիրառել նույն գինը՝ առանց հաշվելու սպասարկման տարբերությունը։
Հատկապես ծառայությունների ոլորտում կարևոր է գնահատել ոչ միայն աշխատանքի հիմնական փուլը, այլ նաև հաճախորդի ամբողջ սպասարկման ցիկլը՝ առաջին հանդիպումից մինչև վերջնական վճարում և հետագա աջակցություն։ Փորձառու հաշվապահական ընկերություններ Հայաստանում հաճախ առաջարկում են եկամուտներն ու ծախսերը վերլուծել ոչ միայն ըստ ծառայության տեսակի, այլ նաև ըստ հաճախորդի, նախագծի կամ պատասխանատու բաժնի։ Այդ մոտեցումը օգնում է հասկանալ, թե որ հաճախորդներն են իրականում շահութաբեր։
Ինչպե՞ս հաշվարկել ավելի իրական ինքնարժեք
Ինքնարժեքի ճիշտ հաշվարկի համար ծախսերը ցանկալի է բաժանել երեք խմբի՝ ուղղակի, անուղղակի և թաքնված կամ պարբերաբար չբաշխվող ծախսեր։ Ուղղակի ծախսերը կարելի է անմիջապես կապել պատվերի հետ՝ հումք, արտադրական աշխատաժամանակ, առաքում։ Անուղղակի ծախսերը՝ վարձակալություն, ղեկավարում, հաշվապահություն և ծրագրային ապահովում, պետք է բաշխել հիմնավորված սկզբունքով։ Իսկ սխալների, վերադարձների, պարապուրդի և անվճար սպասարկման ծախսերը պետք է առանձին վերահսկել։ Կարևոր չէ հաշվառել միայն այն, թե որքան գումար է ընկերությունը ծախսել։ Կարևոր է նաև հասկանալ, թե որ ապրանքը, ծառայությունը, հաճախորդը կամ նախագիծն է առաջացրել այդ ծախսը։ Երբ բիզնեսը սկսում է հաշվել ամբողջական ինքնարժեքը, հաճախ պարզվում է, որ ամենաշատ վաճառվող ապրանքը պարտադիր չէ, որ ամենաշահութաբերը լինի։ Իսկ բարձր հասույթ ապահովող հաճախորդը կարող է այնքան լրացուցիչ աշխատանք պահանջել, որ նրա իրական շահույթը գրեթե զրոյանա։
Ճիշտ ինքնարժեքը պարզապես հաշվապահական ցուցանիշ չէ։ Այն գնագոյացման, ծախսերի վերահսկման և բիզնեսի երկարաժամկետ կայունության կարևոր գործիք է։
