Ինչու որոշ ընկերություններ տարիներով չեն ստուգվում, իսկ մյուսները արագ հայտնվում են հարկայինի ուշադրության կենտրոնում
Շատ գործարարներ հարկային ստուգումները մինչ օրս ընկալում են որպես մի բան, որը տեղի է ունենում կամ պատահաբար, կամ «բախտի բերմամբ»։ Մեկին ստուգում են, մյուսին՝ ոչ։ Մեկ ընկերության մոտ գալիս են հարցումներով, մյուսը տարիներով հանգիստ աշխատում է։
Եվ բնական հարց է առաջանում․
«Ի վերջո, ինչո՞ւ են որոշ ընկերություններ հայտնվում հարկային մարմինների ուշադրության կենտրոնում, իսկ մյուսները՝ ոչ»։
Այս հարցի պատասխանը վերջին տարիներին զգալիորեն փոխվել է։ Եթե նախկինում հարկային վերահսկողությունը մեծ մասամբ հիմնված էր առանձին ստուգումների կամ տեսուչների աշխատանքի վրա, ապա այսօր համակարգը շատ ավելի լայն և տեխնոլոգիական է դարձել։ Ժամանակակից հարկային վերահսկողությունը կառուցված է տվյալների, համեմատությունների և ռիսկերի վերլուծության վրա։ Եվ ամենակարևորը՝ շատ դեպքերում բիզնեսը նույնիսկ չի հասկանում, որ արդեն հայտնվել է հարկային մարմինների ուշադրության կենտրոնում։
Հարկային վերահսկողությունը վաղուց միայն հաշվետվությունների ստուգում չէ
Շատ գործարարներ դեռ կարծում են, որ հարկային մարմինները հիմնականում ուսումնասիրում են ներկայացված հաշվետվությունները։ Իրականում այսօր պատկերը շատ ավելի լայն է։ Ժամանակակից համակարգերը կարողանում են համադրել տարբեր աղբյուրներից ստացվող տվյալները՝ ստեղծելով ընկերության գործունեության բավական ամբողջական պատկեր։
Դիտարկվում են՝
- • հարկային հաշվետվությունները,
- • ԱԱՀ գործարքները,
- • աշխատավարձերը,
- • բանկային շարժերը,
- • դրամարկղային գործառնությունները,
- • գործընկերների շղթաները,
- • միջազգային փոխանցումները,
- • ոլորտային միջին ցուցանիշները,
- • և նույնիսկ այն, թե որքան է ընկերությունը տարբերվում նույն ոլորտի մյուս խաղացողներից։
Այս ամենը միասին ստեղծում է այն, ինչ կարելի է անվանել «հարկային վարքագծի պրոֆիլ»։ Եվ հենց այստեղ է սկսվում ամենահետաքրքիրը։ Համակարգը միշտ չէ, որ փորձում է անմիջապես գտնել խախտում։ Շատ դեպքերում այն պարզապես փորձում է հասկանալ՝ արդյոք ընկերության գործունեությունը «բնական» և տրամաբանական է թե ոչ։
Երբ թվերը սկսում են իրար չհամապատասխանել
Ժամանակակից հարկային վերահսկողության ամենակարևոր առանձնահատկություններից մեկն այն է, որ ուշադրությունը հաճախ գրավում են ոչ թե առանձին թվերը, այլ դրանց միջև եղած անհամապատասխանությունները։ Օրինակ՝ ընկերությունն ունի բավական մեծ շրջանառություն, բայց գրեթե շահույթ չի ցույց տալիս։ Կամ ընկերությունն ունի մեծ աշխատակազմ, սակայն հայտարարագրված աշխատավարձերը շուկայական միջինից զգալիորեն ցածր են։ Կամ հակառակը՝ բանկային շարժերը բավական ակտիվ են, բայց հարկային հաշվետվությունները ցույց են տալիս համեմատաբար փոքր ծավալներ։ Յուրաքանչյուր նման իրավիճակ ինքնին դեռ չի նշանակում խախտում։ Բիզնեսում շատ բան կարող է ունենալ լիովին տրամաբանական բացատրություն։ Բայց հարկային մարմինների համար նման անհամապատասխանությունները սովորաբար ազդակ են դառնում ավելի խորությամբ հասկանալու, թե իրականում ինչ է կատարվում ընկերությունում։ Եվ որքան շատ են նման ազդակները կուտակվում, այնքան բարձր է հավանականությունը, որ ընկերությունը կհայտնվի առավել մանրամասն վերլուծության տակ։
Երբ խնդիրը սկսվում է ոչ թե ձեր, այլ ուրիշի պատճառով
Շատ բիզնեսներ առաջին անգամ լուրջ ուշադրության են արժանանում ոչ թե սեփական գործողությունների, այլ գործընկերների պատճառով։ Սա հատկապես ակտուալ է այն ոլորտներում, որտեղ կա ակտիվ ԱԱՀ շրջանառություն կամ միջազգային գործարքներ։ Ընկերությունը կարող է լիովին թափանցիկ աշխատել, ժամանակին ներկայացնել հաշվետվություններ և նույնիսկ երբեք խնդիրներ չունենալ հարկային մարմինների հետ։ Սակայն եթե գործընկերներից մեկը հայտնվում է կասկածելի գործարքների կամ ռիսկային գործունեության շրջանակում, ուշադրությունը հաճախ ավտոմատ կերպով տարածվում է ամբողջ շղթայով։ Եվ այստեղ շատ գործարարներ առաջին անգամ հասկանում են, որ ժամանակակից հարկային վերահսկողության մեջ կարևոր է ոչ միայն սեփական բիզնեսի «մաքրությունը», այլ նաև այն միջավայրը, որի հետ համագործակցում է ընկերությունը։ Հարկային մարմիններն այսօր գրեթե երբեք չեն դիտարկում բիզնեսը մեկուսացված։ Նրանք դիտարկում են կապերը, շարժերը և ընդհանուր տրամաբանությունը։
ԱԱՀ-ն շարունակում է մնալ ամենազգայուն ոլորտներից մեկը
Գրեթե բոլոր երկրներում ԱԱՀ-ն համարվում է հարկային վերահսկողության ամենազգայուն ուղղություններից մեկը, և Հայաստանը բացառություն չէ։ Հատկապես ուշադրության տակ են հայտնվում այն ընկերությունները, որոնք՝
- • աշխատում են 0% ԱԱՀ դրույքաչափով,
- • ակտիվորեն իրականացնում են ծառայությունների արտահանում,
- • պահանջում են ԱԱՀ վերադարձ,
- • կամ ունեն միջազգային և բազմաշերտ գործարքներ։
Սա դեռ չի նշանակում, որ ընկերությունը խնդիր ունի։ Բայց հարկային մարմինների տրամաբանությունը բավական պարզ է՝ այն հատվածներում, որտեղ հնարավոր է հարկային օպտիմալացում, սովորաբար ավելի բարձր են նաև սխալների կամ չարաշահումների ռիսկերը։ Եվ որքան բարդ է կառուցվածքը, այնքան ավելի մեծ է հավանականությունը, որ այն կհայտնվի մանրամասն ուսումնասիրության ներքո։
Երբ բիզնեսը չափազանց «կատարյալ» է թվում
Հետաքրքիր է, բայց երբեմն հարկային մարմինների ուշադրությունը գրավում են ոչ թե ակնհայտ խախտումները, այլ չափազանց «հարմարավետ» թվացող կառուցվածքները։
Օրինակ՝
- • բիզնեսը մշտապես մնում է նվազագույն հարկային բեռի սահմաններում,
- • ընկերությունը տարիներով ցույց է տալիս գրեթե զրոյական շահույթ,
- • ամբողջ գործունեությունը կառուցված է այնպես, որ բոլոր ռիսկերը կարծես «կատարյալ» շրջանցված լինեն։
Թեև այս ամենը կարող է ֆորմալ առումով օրինական լինել, համակարգը սովորաբար սկսում է հարց տալ՝ «արդյո՞ք այստեղ ուրվագծվում է իրական բիզնես տրամաբանություն»։ Վերջին տարիներին հարկային մարմիններն ավելի շատ ուշադրություն են դարձնում ոչ միայն փաստաթղթերին, այլ նաև տնտեսական բովանդականությանը։ Այսինքն՝ ոչ միայն՝ «կա՞ պայմանագիր», այլ նաև՝ «արդյ՞ոք գործարքն իրականում բիզնես իմաստ ունի»։ Հենց այդ պատճառով ավելի հաճախ հարցեր են առաջանում՝
- • բիզնեսի արհեստական բաժանման,
- • բազմաթիվ ԱՁ-ների օգտագործման,
- • «nominal» տնօրենների,
- • իրական գործունեություն չունեցող ընկերությունների,
- • կամ միայն հարկային առավելության համար ստեղծված կառուցվածքների վերաբերյալ։
Եվ սովորաբար խնդիրը սկսվում է այն պահին, երբ ամբողջ համակարգը դադարում է համոզիչ թվալ բիզնես տրամաբանության տեսանկյունից։
Շատ ստուգումներ սկսվում են շատ ավելի «փափուկ», քան գործարարները պատկերացնում են
Շատ գործարարներ դեռ պատկերացնում են հարկային ստուգումը որպես տեսուչների այց գրասենյակ։ Իրականում այսօր ամեն ինչ հաճախ սկսվում է շատ ավելի հանգիստ։ Սկզբում գալիս է սովորական հարցում։ Հետո՝ պարզաբանման պահանջ։ Այնուհետև՝ հարցեր կոնկրետ գործարքների, գործընկերների կամ ԱԱՀ-ի վերաբերյալ։ Եվ շատ դեպքերում հենց այդ փուլում է ձևավորվում հարկային մարմինների ընդհանուր վերաբերմունքը ընկերության նկատմամբ։ Եթե բիզնեսը կարողանում է արագ և տրամաբանական բացատրել իր գործունեությունը, տրամադրել ամբողջական փաստաթղթեր և ցույց տալ հստակ կառուցվածք, իրավիճակը հաճախ մնում է վերահսկելի։ Բայց եթե թվերը իրար չեն համապատասխանում, փաստաթղթերը անկանոն են կամ գործարքների տնտեսական տրամաբանությունը դժվար է բացատրել, ուշադրությունը սովորաբար խորանում է։
Ինչու են պրոֆեսիոնալ հաշվապահական ծառայությունները կարևոր հարկային ռիսկերի կառավարման համար
Այսօր շատ ընկերություններ սկսում են հասկանալ, որ հարկային ռիսկերի կառավարումը միայն հաշվետվություններ ներկայացնելը չէ։ Ժամանակակից բիզնես միջավայրում կարևոր է ոչ միայն թվերի ճիշտ հաշվարկը, այլ նաև ամբողջ ֆինանսական կառուցվածքի տրամաբանությունը, փաստաթղթաշրջանառությունը և գործարքների տնտեսական հիմնավորվածությունը։ Հենց այդ պատճառով շատ բիզնեսներ ընտրում են պրոֆեսիոնալ հաշվապահական ծառայություններ Հայաստանում՝ ոչ միայն հաշվապահություն վարելու, այլ նաև հարկային ռիսկերը նվազեցնելու, ֆինանսական գործընթացները կառուցելու և հարկային մարմինների հետ աշխատանքի ավելի վերահսկելի համակարգ ունենալու համար։
Լավ կազմակերպված հաշվապահական համակարգը օգնում է՝
• ժամանակին հայտնաբերել ռիսկային հատվածները,
• ապահովել փաստաթղթերի ամբողջականությունը,
• ճիշտ կառուցել ԱԱՀ և միջազգային գործարքների փաստաթղթավորումը,
• վերահսկել բանկային և հարկային տվյալների համապատասխանությունը,
• և պատրաստ լինել հարկային հարցումների դեպքում արագ ու հիմնավորված պատասխաններ տրամադրել։
Այսօր ուժեղ հաշվապահությունը պարզապես «հաշիվ պահելը» չէ։ Շատ դեպքերում այն դառնում է բիզնեսի ֆինանսական անվտանգության կարևորագույն տարրերից մեկը։
Ամենամեծ մոլորությունը
Թերևս ամենավտանգավոր մտածելակերպը հետևյալն է՝ «Եթե մեզ դեռ չեն ստուգել, ուրեմն ամեն ինչ կարգին է»։ Իրականում ժամանակակից հարկային վերահսկողությունը վաղուց դարձել է շարունակական վերլուծության համակարգ։ Եվ շատ ընկերություններ կարող են երկար ժամանակ մնալ բարձր ռիսկայնության դիտարկման տակ՝ նույնիսկ առանց պաշտոնական ստուգման։ Այսօր ուժեղ բիզնեսը միայն մեծ շրջանառությունը կամ աճող շահույթը չէ։ Այն նաև այնպիսի կառուցվածք ունենալու կարողությունն է, որը տրամաբանական, թափանցիկ և հասկանալի է թվում ոչ միայն սեփականատիրոջ, այլ նաև հարկային մարմինների համար։
Հոդվածը պատրաստվել է՝ հիմք ընդունելով ՀՀ հարկային վերահսկողության և ստուգումների վերաբերյալ օրենսդրական մոտեցումները և գործնական փորձը։
