Բիզնեսի ֆինանսական պարադոքսը՝ շահույթ կա, սակայն գումար չկա
Բիզնեսի սեփականատիրոջ համար ամենահաճախ հանդիպող և ամենացավոտ հարցերից մեկը սա է. «Եթե ընկերությունը շահույթով է աշխատում, ինչու՞ բանկային հաշվին գումար չի ավելանում»։ Առաջին հայացքից թվում է, որ ամեն ինչ պարզ է, եթե վաճառքը շատ է, ծախսերը վերահսկվում են, հաշվապահական հաշվետվությամբ շահույթ կա, ապա ընկերության բանկային մնացորդն էլ պետք է աճի։ Բայց իրական կյանքում շատ հաճախ հակառակն է լինում, ընկերությունը թղթի վրա շահույթ ունի, սակայն ամսվա վերջում տնօրենը նորից մտածում է՝ ինչպես վճարել աշխատավարձերը, հարկերը, մատակարարների պարտքերը կամ վարկի հերթական գումարը։
Սա չի նշանակում, որ հաշվապահությունը սխալ է կամ բիզնեսը անպայման վատ է աշխատում։ Ավելի հաճախ խնդիրը նրանում է, որ շահույթը և դրամական հոսքը՝ Cash Flow-ն, տարբեր բաներ են։ Շահույթը ցույց է տալիս՝ ընկերությունը տվյալ ժամանակահատվածում եկամուտների և ծախսերի տեսանկյունից արդյունավետ է աշխատել, թե ոչ։ Իսկ դրամական հոսքը՝ Cash Flow-ն ցույց է տալիս՝ իրականում որքան գումար է մտել և դուրս եկել ընկերության բանկային հաշվից կամ դրամարկղից։
Օրինակ՝ ընկերությունը ապրանք է վաճառել 10 միլիոն դրամի չափով։ Հաշվապահական տեսանկյունից այդ վաճառքը կարող է արդեն ճանաչվել որպես եկամուտ։ Բայց եթե հաճախորդը վճարելու է 60 օր հետո, ընկերության բանկային հաշվին այդ պահին ոչ մի դրամ չի ավելացել։ Թղթի վրա եկամուտ կա, հնարավոր է նաև շահույթ կա, բայց իրական գումարը դեռ ճանապարհին է։ Իսկ մինչ այդ ընկերությունը պետք է վճարի աշխատակիցներին, հարկերը, վարձավճարը, մատակարարներին և այլ ընթացիկ ծախսեր։ Այս տարբերությունը հատկապես վտանգավոր է արագ աճող ընկերությունների համար։ Շատերը կարծում են, որ աճը միշտ լավ է։ Իրականում աճը կարող է նաև «ուտել» ընկերության գումարները։ Երբ վաճառքներն ավելանում են, հաճախ ավելանում են նաև պահեստի մնացորդները, կանխավճարները մատակարարներին, աշխատակիցների թիվը, մարքեթինգի ծախսերը, լոգիստիկան, սպասարկման ծախսերը։ Այս ամենը պահանջում է իրական գումար այսօր, մինչդեռ հաճախորդներից վճարումները կարող են գալ ուշացումով։ Արդյունքում ընկերությունը մեծանում է, շահույթը կարող է աճել, բայց բանկում գումար չկա։
Մեկ այլ տարածված պատճառ է դեբիտորական պարտքերի կուտակումը։ Երբ ընկերությունը շատ հաճախորդների հետ աշխատում է հետվճարի պայմանով, վաճառքի թիվը գեղեցիկ է երևում, բայց եթե հավաքագրումը թույլ է կազմակերպված, շահույթը դառնում է «թղթային»։ Հաճախ տնօրենը ասում է՝ «Մենք ունենք շատ եկամուտ», իսկ հաշվապահը ցույց է տալիս՝ «Այո, բայց այդ գումարի մեծ մասը դեռ չեն վճարել»։ Այս պահին արդեն կարևոր է ոչ միայն վաճառքի բաժնի աշխատանքը, այլ նաև պայմանագրային կարգապահությունը, վճարման ժամկետների վերահսկումը և հաճախորդների հետ պարտքերի պարբերական հաշտեցումը։
Նույնը կարող է լինել նաև պահեստի դեպքում։ Ընկերությունը կարող է շահույթով վաճառել ապրանքներ, բայց եթե մեծ գումարներ սառեցված են պահեստում, բանկային հաշիվը չի աճի։ Ապրանքը հաշվեկշռում ակտիվ է, բայց այն աշխատավարձ չի վճարում, հարկ չի փակում և վարկի մարման համար անմիջապես օգտագործվել չի կարող։ Եթե պահեստը չափից շատ է, ոչ ճիշտ է պլանավորված կամ ապրանքների շրջանառությունը դանդաղ է, ընկերությունը կարող է ունենալ շահույթ, բայց միաժամանակ ունենալ կանխիկի պակաս։
Շահույթի և դրամական հոսքի տարբերությունը լավ երևում է նաև վարկերի դեպքում։ Վարկի տոկոսները սովորաբար հաշվառվում են որպես ծախս և ազդում են շահույթի վրա։ Բայց վարկի մայր գումարի մարումը շահույթի հաշվետվությունում ամբողջությամբ որպես ծախս չի երևում։ Այնուամենայնիվ, բանկից գումարը դուրս է գալիս։ Այսինքն՝ ընկերությունը կարող է հաշվետվությամբ շահույթ ունենալ, բայց այդ շահույթից մեծ մասի չափով վճարել վարկի մայր գումարը, և բանկային մնացորդը չաճի։
Նմանատիպ իրավիճակ կա նաև հիմնական միջոցների գնման դեպքում։ Օրինակ՝ ընկերությունը գնել է մեքենա, սարքավորում կամ համակարգչային տեխնիկա։ Այդ գումարը միանգամից դուրս է եկել բանկից, սակայն հաշվապահական հաշվառման մեջ այն կարող է ծախս դառնալ աստիճանաբար՝ մաշվածության միջոցով։ Արդյունքում դրամական հոսքը՝ անմիջապես նվազում է, բայց շահույթի հաշվետվության վրա ազդեցությունը բաշխվում է ամիսների կամ տարիների վրա։ Տնօրենի համար սա կարող է շփոթեցնող լինել. «Ես մեծ գումար եմ ծախսել, ինչու՞ դա ամբողջությամբ չի երևում ծախսերի մեջ»։ Պատասխանը հենց հաշվապահական և դրամական տրամաբանությունների տարբերության մեջ է։
Հաճախ խնդիր է դառնում նաև սեփականատիրոջ կողմից գումարների դուրսբերումը։ Փոքր և միջին բիզնեսներում սեփականատերը երբեմն ընկերության հաշվից գումար է օգտագործում անձնական կարիքների համար կամ շահաբաժին է վերցնում՝ առանց դրամական հոսքերի իրական պատկերը գնահատելու։ Հաշվապահական շահույթը կարող է ցույց տալ, որ բիզնեսը աշխատում է դրական արդյունքով, բայց եթե այդ գումարները դուրս են բերվում ավելի արագ, քան ընկերությունը կարողանում է հավաքագրել իր մուտքերը, առաջանում է լարվածություն։ Այս դեպքում խնդիրը ոչ թե միայն հարկային է, այլ նաև կառավարչական։
Այստեղ կարևոր դեր ունեն որակյալ հաշվապահական և ֆինանսական հաշվետվությունները։ Շատ ընկերություններ նայում են միայն շահույթի հաշվետվությանը՝ եկամուտ, ծախս, շահույթ։ Բայց բիզնեսի իրական առողջությունը հասկանալու համար անհրաժեշտ է նաև դիտարկել դրամական հոսքերի հաշվետվությունը, դեբիտորական և կրեդիտորական պարտքերը, պահեստի պտույտը, կանխավճարները, վարկային պարտավորությունները և առաջիկա հարկային վճարումները։ Հենց այս պատճառով «Հաշվապահական ծառայություններ Հայաստանում» արտահայտությունը չպետք է ընկալվի միայն որպես հայտարարագրերի ներկայացում կամ հարկերի հաշվարկ։ Իրական արժեք ունեցող հաշվապահական ծառայությունը պետք է օգնի սեփականատիրոջը հասկանալ, թե որտեղ է ընկերության գումարը և ինչու այն չի երևում բանկային հաշվին։
Օրինակ՝ եթե ընկերությունը ամսական ունի 5 միլիոն դրամ շահույթ, բայց այդ նույն ժամանակահատվածում դեբիտորական պարտքերը աճել են 8 միլիոն դրամով, ապա բանկում գումարի պակասը լիովին տրամաբանական է։ Կամ եթե ընկերությունը շահույթով է աշխատում, բայց միաժամանակ գնել է նոր սարքավորում, մարել է վարկ, ավելացրել է պահեստը և ուշ ստացել հաճախորդներից վճարումները, ապա բանկային մնացորդի նվազումը չի նշանակում, որ բիզնեսը վնասով է։ Դա նշանակում է, որ անհրաժեշտ է ավելի խորը դիտարկել դրամական հոսքերը։
Ի՞նչ կարող է անել սեփականատերը նման իրավիճակներից խուսափելու համար։
Առաջինը՝ պետք է առանձնացնել շահույթի վերլուծությունը և դրամական հոսքի վերլուծությունը։
Երկրորդը՝ պետք է ունենալ առաջիկա 1-3 ամսվա դրամական հոսքերի պարզ պլան՝ երբ ինչ գումար է մտնելու և ինչ վճարումներ են սպասվում։
Երրորդը՝ անհրաժեշտ է վերահսկել հաճախորդների վճարման ժամկետները և չթողնել, որ վաճառքը դառնա անվերահսկելի պարտք։
Չորրորդը՝ պետք է զգույշ լինել մեծ գնումների, պահեստի ավելացման և վարկերի մարման պլանավորման հարցում։ Եվ վերջապես՝ պետք է պարբերաբար քննարկել հաշվապահի կամ ֆինանսական խորհրդատուի հետ ոչ միայն հարկերը, այլ նաև բիզնեսի դրամական պատկերը։
Շահույթը կարևոր ցուցանիշ է, բայց այն միայն պատմության մի մասն է։ Այն ցույց է տալիս՝ բիզնես մոդելը որքանով է շահութաբեր, դրամական հոսքը ցույց է տալիս այդ բիզնեսը որքանով է կարողանում գոյատևել և զարգանալ իրական ժամանակում։
Ընկերությունը կարող է որոշ ժամանակ գոյատևել առանց շահույթի, եթե ունի բավարար դրամական միջոցներ, բայց չի կարող երկար գոյատևել առանց կանխիկի, նույնիսկ եթե թղթի վրա շահույթ ունի։ Ուստի բիզնեսի սեփականատիրոջ համար գլխավոր հարցը պետք է լինի ոչ միայն «Որքա՞ն շահույթ ունեմ», այլ նաև՝ «Որտե՞ղ է այդ շահույթը»։ Այն կարող է լինել հաճախորդների պարտքերի մեջ, պահեստում, սարքավորումների մեջ, կանխավճարներում կամ արդեն դուրս բերված գումարներում։ Երբ այս պատկերը դառնում է պարզ, սեփականատերը սկսում է բիզնեսը կառավարել ոչ թե զգացողությամբ, այլ թվերով։ Իսկ դա այն պահն է, երբ հաշվապահությունը դառնում է ոչ միայն պարտադիր գործառույթ, այլ իրական կառավարման գործիք։
Հենց այստեղ է, որ մասնագիտական «Հաշվապահական ծառայություններ Հայաստանում» փնտրող ընկերությունները պետք է ուշադրություն դարձնեն ոչ միայն հաշվետվությունների ժամանակին ներկայացմանը, այլ նաև այն հարցին՝ արդյոք իրենց հաշվապահական համակարգը օգնում է հասկանալ բիզնեսի իրական ֆինանսական վիճակը։ Որովհետև շահույթը ցույց է տալիս արդյունքը, իսկ դրամական հոսքը՝ բիզնեսի կենսունակությունը։
