Աշխատավարձի սխալները Հայաստանում, ի՞նչն է դառնում հարկային ստուգման պատճառ
Հայաստանում բիզնեսները հաճախ մտածում են, որ հարկային ռիսկերը հիմնականում առաջանում են ԱԱՀ-ից, շրջանառությունից, ներմուծումներից կամ խոշոր գործարքներից։ Բայց իրականում հարկային մարմնի ուշադրությունը կարող է գրավել շատ ավելի «կենցաղային» թեմա՝ աշխատավարձը։ Աշխատավարձը սովորական ամսական գործընթաց է թվում․ հաշվարկել աշխատավարձը, պահել հարկերը, վճարել զուտ գումարը, ներկայացնել հաշվետվությունը։ Սակայն հենց այս կրկնվող գործընթացի մեջ են թաքնված սխալներ, որոնք տարիների ընթացքում դառնում են մեծ հարկային ռիսկ։
Աշխատավարձի հաշվարկը հարկային մարմնի համար պարզապես աշխատողի եկամուտ չէ։ Դա տվյալների մեծ համակարգ է, որտեղ երևում է՝ քանի՞ մարդ է աշխատում ընկերությունում, ի՞նչ պաշտոններով, ի՞նչ եկամուտ են ստանում, ի՞նչ հաճախականությամբ են վճարվում պարգևավճարներ, արդյոք կա՞ն քաղաքացիաիրավական պայմանագրեր, ինչպե՞ս է փոխվում աշխատողների թիվը և ինչպե՞ս է այդ ամենը համադրվում ընկերության շրջանառության հետ։ Եթե ընկերությունը մեծ շրջանառություն ունի, բայց աշխատողների թիվը շատ փոքր է կամ աշխատավարձերը շուկայականից զգալիորեն ցածր են, հարց է առաջանում՝ արդյոք ամբողջ աշխատանքը ձևակերպվա՞ծ է։
Առաջին մեծ ռիսկը չգրանցված կամ ուշ գրանցված աշխատողն է։ Երբ մարդը փաստացի աշխատում է, բայց գրանցման հայտը ներկայացված չէ ժամանակին, ընկերությունը ոչ միայն խախտում է աշխատանքային հարաբերությունների ձևակերպման կանոնները, այլ նաև ստեղծում է հարկային ռիսկ։ Հաճախ սա լինում է ոչ թե դիտավորյալ, այլ կազմակերպչական սխալի հետևանք, տնօրենը պայմանավորվում է նոր աշխատողի հետ, աշխատողը սկսում է հաջորդ օրը, իսկ հաշվապահությունը տեղեկանում է մեկ շաբաթ անց։ Բիզնեսի տեսանկյունից դա կարող է թվալ փոքր ուշացում, բայց հարկային տեսանկյունից դա արդեն ազդանշան է, որ ընկերությունում աշխատավարձ գործընթացը վերահսկելի չէ։
Երկրորդ ռիսկը աշխատողին որպես ծառայություն մատուցող ձևակերպելն է։ Շատ ընկերություններ փորձում են աշխատողի փոխարեն կնքել ծառայությունների մատուցման պայմանագիր՝ մտածելով, որ այդպես ավելի ճկուն է կամ ավելի քիչ վարչարարություն է պահանջում։ Բայց եթե մարդն աշխատում է ընկերության գրաֆիկով, օգտագործում է ընկերության գործիքները, ենթարկվում է ղեկավարի հանձնարարություններին և փաստացի կատարում է նույն աշխատանքը, ինչը վարձու աշխատողը, ապա հարկային և աշխատանքային տեսանկյունից կարող է առաջանալ վերաորակավորման խնդիր։ Այսինքն՝ ձևով դա ծառայություն է, բայց բովանդակությամբ՝ աշխատանքային հարաբերություն։
Երրորդ տարածված սխալը պարգևավճարների, հավելավճարների և բոնուսների անկանոն ձևակերպումն է։ Օրինակ՝ ամիսը փակվում է, աշխատավարձերը հաշվարկվում են, և վերջին պահին տնօրենը որոշում է մի քանի աշխատողի լրացուցիչ գումար վճարել։ Եթե այդ գումարները ճիշտ չեն փաստաթղթավորվում, չեն մտնում աշխատավարձային բազայի մեջ կամ արտացոլվում են այլ անվանումներով, հետագայում կարող են դիտարկվել որպես թաքցված եկամուտ։ Պարգևավճարը խնդիր չէ, եթե այն ճիշտ է որոշվում, հաստատվում և հարկվում։ Խնդիրն առաջանում է, երբ բիզնեսը չունի հստակ կանոն՝ ինչի համար, երբ և ինչ փաստաթղթի հիման վրա է վճարվում լրացուցիչ գումարը։
Չորրորդ ռիսկը արձակուրդայինների և անաշխատունակության վճարների սխալ հաշվարկն է։ Աշխատավարձի հաշվարկում ամենաշատ սխալներն առաջանում են հենց այն ժամանակ, երբ այն սովորական չէ։ Արձակուրդը կարող է սկսվել մեկ ամսում և ավարտվել մյուսում, աշխատողը կարող է ունենալ պարգևավճարներ, ոչ լրիվ աշխատած ամիսներ կամ փոփոխված դրույքաչափ։ Եթե հաշվապահը չունի ստանդարտացված մեթոդաբանություն և ստուգաթերթ, ամեն անգամ հաշվարկը դառնում է ձեռքով որոշում։ Իսկ ձեռքով որոշումները աշխատավարձի հաշվառման ժամանակ հաճախ վերածվում են ճշգրտված հաշվետվությունների, ուշացումների և լրացուցիչ բացատրությունների։
Հինգերորդ ազդանշանը հաճախակի ճշգրտված հաշվետվություններն են։ Բնական է, որ երբեմն հաշվետվությունը պետք է ճշգրտել։ Բայց եթե ընկերությունը գրեթե ամեն ամիս փոփոխում է եկամտային հարկի հաշվարկը, դա կարող է խոսել այն մասին, որ հաշվարկները նախապես ճիշտ չեն արվում։ Հարկային մարմնի համար կրկնվող ճշգրտումները կարող են նշանակել, որ կա համակարգային խնդիր՝ կամ տվյալները ուշ են հասնում հաշվապահությանը, կամ ներքին հաստատումները չեն աշխատում, կամ աշխատավարձի փաստացի վճարումները չեն համընկնում ներկայացված հաշվետվությունների հետ։
Վեցերորդ ռիսկը բանկային վճարումների և հաշվետվությունների անհամապատասխանությունն է։ Եթե աշխատավարձի հաշվետվությամբ ներկայացված են մեկ թվեր, իսկ բանկային փոխանցումներով երևում են այլ գումարներ կամ պարբերական փոխանցումներ ֆիզիկական անձանց, հարցերը անխուսափելի են։ Հատկապես ռիսկային են այն դեպքերը, երբ նույն անձին պարբերաբար վճարվում է գումար, բայց նա չի երևում որպես աշխատող կամ պայմանագրային կողմ։ Այսպիսի անհամապատասխանությունները հաճախ ավելի արագ են երևում, քան բիզնեսը պատկերացնում է։
Յոթերորդ ռիսկը աշխատավարձի չափի անհամապատասխանությունն է ընկերության գործունեությանը։ Օրինակ՝ ընկերությունը մատուցում է բարձրարժեք մասնագիտական ծառայություններ, ունի մեծ շրջանառություն, բայց աշխատողների միջին աշխատավարձը շատ ցածր է։ Կամ արտադրական ընկերությունն ունի մեծ ծավալի վաճառք, բայց գրանցված աշխատողների թիվը չի համապատասխանում աշխատանքի իրական ծավալին։ Սա ինքնին չի նշանակում խախտում, բայց կարող է դառնալ հարցի սկիզբ՝ ովքե՞ր են իրականում կատարում աշխատանքը և ինչպե՞ս են վճարվում այդ մարդիկ։
Ութերորդ կարևոր թեման հիմնադիրների և տնօրենների վճարումներն են։ Փոքր ընկերություններում հաճախ հիմնադիրը միաժամանակ տնօրեն է, վաճառքի պատասխանատու, մենեջեր և նույնիսկ գործադիր աշխատող։ Եթե նա պարբերաբար գումար է վերցնում ընկերության հաշվից, բայց դա չի ձևակերպվում որպես աշխատավարձ, շահաբաժին, փոխառություն կամ հաշվետու գումար, առաջանում է անձնական և բիզնես միջոցների խառնման ռիսկ։ Աշխատավարձի սխալն այստեղ միանում է շահութահարկի, եկամտային հարկի և փաստաթղթավորման ռիսկերին։
Առանձին ուշադրություն պետք է դարձնել նաև հեռավար աշխատողներին և ոչ ռեզիդենտ մասնագետներին։ Վերջին տարիներին հայկական ընկերությունները հաճախ համագործակցում են արտասահմանում գտնվող ծրագրավորողների, դիզայներների, մարքեթոլոգների կամ խորհրդատուների հետ։ Այստեղ վտանգը ոչ թե միայն հարկի դրույքաչափն է, այլ հարաբերության բնույթը և փաստաթղթավորումը։ Եթե պայմանագիրը, ակտերը, վճարումները և փաստացի աշխատանքի նկարագրությունը իրար չեն համապատասխանում, ստուգման ժամանակ ընկերությունը ստիպված է լինում բացատրել ոչ թե մեկ գործարք, այլ ամբողջ համագործակցության մոդելը։
Այս պատճառով շատ ընկերությունների համար կադրային գործի և աշխատավարձի հաշվարկի ճիշտ կազմակերպումը միայն ներքին հաշվապահական հարց չէ, այլ նաև հարկային անվտանգության գործիք է։ Երբ բիզնեսը աճում է, աշխատողների թիվը ավելանում է, պարգևավճարները դառնում են հաճախակի, իսկ արձակուրդայինների և պայմանագրային վճարների հաշվարկները բարդանում են, ընկերությունը պետք է հստակ հասկանա՝ արդյոք իր ներսում կա բավարար փորձ և վերահսկողություն։ Հայաստանում որակյալ հաշվապահական հաշվառման ծառայություններ մատուցող ընկերությունը կարող է օգնել ոչ միայն աշխատավարձի հաշվարկ կատարել, այլ նաև կառուցել ամբողջական գործընթաց՝ աշխատողների գրանցումից մինչև հարկային հաշվետվությունների ստուգում, բանկային վճարումների համադրում և հնարավոր հարկային ռիսկերի կանխարգելում։
Ի՞նչ անել, որպեսզի աշխատավարձի հաշվարկն ու հաշվետվությունը չդառնա հարկային ստուգման պատճառ։ Նախ՝ պետք է ունենալ հստակ ամսական օրացույց՝ երբ են հավաքվում տվյալները, ով է հաստատում աշխատած օրերը, ով է հաստատում պարգևավճարները, երբ է փակվում ամիսը, և որ պահից հետո փոփոխությունները տեղափոխվում են հաջորդ ամիս։ Երկրորդ՝ նոր աշխատողի ընդունման գործընթացը պետք է սկսել ոչ թե աշխատանքի առաջին օրը, այլ դրանից առաջ։ Երրորդ՝ բոլոր պարգևավճարները, հավելավճարները, արձակուրդայինները և պայմանագրային վճարումները պետք է ունենան փաստաթղթային հիմք։ Չորրորդ՝ բանկային վճարումները պետք է պարբերաբար համադրվեն հաշվետվությունների հետ։
Աշխատավարձի հաշվարկը, հաշվապահական ձևակերպումները և հաշվետվությունների ներկայացումը միայն հաշվապահական տեխնիկա չէ։ Դա ընկերության ներքին կարգապահության ցուցիչ է։ Եթե աշխատավարձը հաշվարկվում է վերջին պահին, բանավոր հանձնարարություններով և առանց վերահսկման, հարկային ռիսկը ժամանակի հարց է։ Իսկ եթե գործընթացը կառուցված է, փաստաթղթավորված և ստուգվում է ամսվա կտրվածքով, ապա աշխատավարձը դառնում է ոչ թե սթրեսի աղբյուր, այլ ընկերության վստահելիության երաշխիք։
